نکات مورد توجه در کتابهای عربی

عربی 3 عمومی

إضافةً الی ...

( ص 34 ):مفعول مطلق برای فعل محذوف

هذه اسرة السيّد مجدّی :

 مجدّی بدل و مجرور به تبعيت

ولکن ... أنّی يدوم ... ( ص 50) :

«أنّی» دو نوع است :

الف : شرطية – أنّی تجلس أجلس . أنّی مفعول فيه و منصوب محلاً / أنّی تکن واقفاً فأنا حاضر معک .

ب : استفهاميه  با معانی:

- «کیف»  « أنّی يحيي هذه الله بعد موتها»

- « من أين» يا مريم أنّی لک هذا»

- «متی» زرنی أنّی شئت .

... و  طلب منها أن تنشد أکثر ...

«اکثر» : صفت جانشين مفعول مطلق [ انشاداً اکثر]

و هکذا تحولت بکّاءة العرب ...

 هکذا : ها ، حرف تنبيه / ک : حرف جر و تشبيه  / ذا: اسم اشاره  « هکذا» مفعول مطلق و منصوب محلا

- واهاً :

 اسم فعل مضارع به معنی « أتوجّع» (ناراحت می شوم ، افسوس می خورم) و به شکل های (واهَ ، واها ، واهاً) می آيد و مفعول مطلق نيز می باشد.

- جرت دموع الفرح علی وجهها مهللة .

 صاحب حال مضاف اليه (الهاء) می باشد ، چون مضاف جزء حقيقی از مضاف اليه است.

- شغلت بالها مرّة أخری ... :

 «مرّة»  جانشين مفعول مطلق و يا مفعول فيه است .

- بلا شکّ :

 هر گاه لای نفی جنس  با حرف جر «باء» به کار برود ، عمل نمی کند و در واقع غير عامل می شود، در اين صورت «شکّ» مجرور به حرف جر است .

- أمّا الآن فأريد .... :

«أمّا» حرف شرط و تفصيل است  و فاء واقع در جواب أمّا

- و لمّا وصلت ...:

لمّا اسم شرط غير جازم ، ظرف زمان في محل نصب

انواع لمّا :

1- حرف جزم ونفی برای فعل مضارع 2- «لمّا» استثنائية به معنی «إلاّ» 3- «لمّا» ظرفيه که مخصوص فعل ماضی است و جواب آن نيز به شکل فعل ماضی می آيد . مانند : فلمّا نجّاکم إلی البرّ أعرضتم .

 - کفی بالله شهيداً:

الله : لفظا مجرور ، محلا مرفوع فاعل کفی.

- قلّما نال منه من حرص  (   ص 86 )  : قلّ فعل ماضي ، ما ( ماي كافه) كه مانع از گرفتن فاعل براي اين فعل شده است.

ماي كافه :

حرفي است كه به كلمات زير وصل مي شود و مانع از عمل آنها مي شود .

1-  حروف مشبهة بالفعل :  انّما المؤمنون إخوة . در اين صورت اين حروف اسم و خبر ندارند.

2- فعلهايي مانند : طال ، قلّ ، كثر ... قلّما يبلغ الحريص آماله في هذه الدنيا. در اين صورت اين فعلها بدون فاعل اند. 

3- حرف جر «ربّ» : ربّما سكوت ابلغ من الكلام. در اين عبارت مجرور به حرف جر وجود ندارد.

-

- رُبّ ظمآن بصفو الماء غص  (ص86  ):

ربّ : حرف جر و ظمآن مجرور به حرف جر  با حركت فتحه ، مجرور لفظا و مرفوع محلا مبتدا و خبرآن جمله ي غصّ

ربّ حرف جري است كه فقط بر اسم نكره مي آيد و صدارت طلب است و حرف شبيه به زائد به شمار ميرود و اسم مجرور پس از آن مي تواند متناسب با موقعيت خود در جمله نقش بپذيرد .

 

رأيت الدهر مختلفا يدور  فلا حزن يدوم و لا سرور  (ص 86:

مختلفا : مفعول به دوم     حزن : اسم لاي شبيه به ليس و مرفوع

بناءً علي هذا ... (ص 81)  : بناء مفعول مطلق و منصوب

- كلا المجلسين الي الخير ... (ص93) :

كلا و مؤنث آن كلتا از اسم هاي دائم الاضافه ، لفظا مفرد و در معنی مثنی هسنند  ؛ اگر به ضمير اضافه شوند اعراب اسم مثنی را می پذيرند  . مانند : جاء الطالبان كلاهما و شاهدت الطالبين كليهما و قس علی هذا .

اما اگر به اسم ظاهر اضافه شوند اعراب آنها مانند اعراب اسم مقصور است . جاء كلا الطالبين . كلا فاعل و مرفوع بر ضمه مقدره بر الف للتعذر    شاهدت كلا الطالبين و ....  كلا مفعول به و منصوب بر ضمه مقدره بر الف للتعذر

- هذا الخطاب عام و موجه الي بني آدم اجمعين ... (ص100):

اجمعين : حال و منصوب به تقدير مجتمعين و از ملحقات جمع مذكر سالم است و جايز است تأكيد معنوي نيز باشد.

فأنبتنا به جنّات و ... رزقاً للعباد .

سوره ی  ق آيات 9 تا 11  : « و نزّلنا من السماء ماء مباركا فأنبتنا به جنّات و حبّ الحصيد (9) و النخل باسقات لها طلع نضيد (10) رزقا للعبادو أحيينا به بلدة ميتا كذلك الخروج .»

رزقاً : مصدر در موضع حال [مرزوقا] يا مفعول مطلق نايب مصدر زيرا در معني انبات همان رزق است و يا حال با حذف مضاف يعني ذا رزق . و ابوالبقاء مفعول له بودن آن را نيز جايز دانسته است .

« إنّا أنزلناه قرآناً عربيّاً » :

قرآناً  حال جامد موصوفه معروف به حال موطئه كه ذهن شنونده را براي عبارت بعد از خود آماده می كند.

- كيف كانت اوروبّا تعامل ...

( ص108) :كيف حال و ذوالحال ضمير مستتر در تعامل

- «غير المغضوب عليهم ...» :

غير بدل و يا صفت براي الذين

« ما غرّك بربّك الكريم »

(ص110) ما مبتدا و محلا مرفوع

«إذا السمّاء انشقّت »

(ص110) السّماء : فاعل براي فعل محذوف و در اصل إذا انشقّت السماء انشقّت بوده است . و الله أعلم

عربــــــــــی 1

- لات حين مناص ...:

 در این آیه اسم لات وجوبا حذف شده است زيرا واجب است که يکی از دو معمول لات حذف شود که غالبا اسم آن حذف می شود . اصل اين جمله چنين بوده است . « لات الحينُ حينَ مناص »

- وا حزناه : منادای مضاف به ضمير ياء متکلم که ضمير ياء محذوف است و الف ندبه و هاء سکت اضافه شده است . شايد به قولی آن را منادای نکره ی مقثصوده نيز بتوان به حساب آورد.

 - « فإيّای فاعبدونِ »

: إيّای  مفعول به برای فعل محذوف از باب اشتغال و نون ، نون وقايه و  ضمير مفعولی « ياء » محذوف است .

- هنيئا لک الشهادة يا اويس.

الشهادة : فاعل برای فعل محذوف « ثبتت لک الشهادة هنيئا »

- إی قتالا ... 

 

 : إی  حرف جواب ، قتالاً : مصدر منصوب در نقش مفعول مطلق برای فعل محذوف . أی أقاتله قتالا.

« و ما الله بغافل عمّا تعملون »

  :ما شبيه به ليس ، اللهُ ، اسم آن و غافل مجرور لفظا و منصوب محلا خبر ما

- وجدت اليأس مسيطر  عليهم:

 وجد فعل دو مفعولی است اليأس مفعول به اول و مسيطرًا مفعول به دوم است .

منابع :

1- موسوعة النحو و الصرف و الاعراب (اميل بديع يعقوب )

2- شرح ابن عقيل

3- معجم النحو ( عبد الغني الدقر)

4- مبادي (ج 4)

5- البهجة المرضية (سيوطی)

 گروه عربي ناحيه ی يک قزوين        ارديبهشت 88